Her halkın bir başlangıç hikâyesi vardır. Ama bazı hikâyeler vardır ki sadece bir başlangıcı değil, bir varoluş ısrarını anlatır. Kürtler için Newroz tam da budur: Bir takvim günü değil, tarihin içinden geçen bir hafıza, ateşin efsaneleşen yüzü, direnmenin bitmeyen alevidir.
Efsane bilinir. Zamanın birinde bir kral vardır: Dehaq. Omuzlarında yılanlar taşıyan, her gün gençlerin beyinleriyle beslenen bir karanlık figür. Ve ona karşı çıkan bir demirci: Kawa. Çekiç tutan bir el, sadece demiri değil, zamanın karanlık ruhunu da döver. Bir gün o çekiç iner; sadece bir hükümdarın sonu değil, bir korku düzeninin de yıkılışı olur. Dağların zirvesinde, Dehaq’ın sarayında yakılan ateşler ise bir haber gibi yayılır: “Hükümdar Dehaq öldü, ölmem diyen zalim kral bir darbede öldü. Artık genç beyinlerle beslenen kral yeryüzünden silindi. Bilin ve duyun. Bu ateş karanlık hükümdarların, zalim kralların sonudur. Ateş yandıkça hükümdarlar korkacak. Ateşi harlayın, aydınlığı karşılayın.”
Bu sadece bir efsane mi?
Hayır. Newroz, Kürtler açısından bir “anlatı”dan çok daha fazlasıdır. Çünkü bu hikâye, tarih boyunca defalarca yeniden yaşanmıştır. Her baskı döneminde, her inkâr sürecinde, her yasakta… Kawa’nın çekici yeniden kalkmış, ateş yeniden harlanmıştır. Bu yüzden Newroz, geçmişte olup bitmiş bir olay değil; sürekli yeniden kurulan bir direniş ateşidir.
Burada efsane ile tarih iç içe geçer. Çünkü Kürtler için tarih çoğu zaman yazıdan değil, sözden ve simgeden günümüze akar. Ateş bu yüzden önemlidir. Ateş arınmadır ve aynı zamanda en geniş anlamda haberleşmedir, toplanma, hafızayı tazelemedir.
Newroz şafaklarında yakılan her ateş, aslında bir hatırlatmadır:
“Biz buradaydık, buradayız, burada olacağız.”
Modern zamanlarda Newroz’un anlamı daha da katmanlı hale gelmiştir. Artık sadece baharın gelişi değil; aynı zamanda Kürt kimliğin görünür olması, kamusal alanda var olma ve kolektif hafızayı diri tutma anlamı taşımakta olup, siyasallaşmış bir mihenk taşı olmuştur.
Bu yüzden Newroz alanları, sadece kutlama yerleri değildir. Orası bir tür açık hava hafıza mekânıdır. İnsanlar oraya sadece halay çekmeye değil, siyasal taleplerini dillendirmeye ve hatırlamaya gider.
Şunu da görmek gerekir:
Efsaneler, tarihsel gerçeklikten bağımsız değildir; tam tersine, bir halkın hakikat arayışının sembolik formudur. Kawa belki tek bir kişi değildi. Ama her dönemde, her yerde, o rolü üstlenen insanlar oldu. Aynı şekilde Dehaq da sadece bir kral değil; zulmün farklı biçimlerdeki temsiliydi.
Bu yüzden Newroz’un en derin anlamı şudur: Direnmek hayatın öznesi, zulme karşı çıkmak insanlaşmanın yegâne kuralıdır. Newroz bunun ta kendisidir.
Bugün bir ateş yakıldığında, bu sadece bir ritüel değildir. O ateş, binlerce yıl öncesinden bugüne taşınan bir cümlenin devamıdır. Ve o cümle hâlâ tamamlanmış değildir.
Belki de bu yüzden Newroz, en çok da şunu söyler:
Hikâye, yakılan ateşler sönmediği sürece bitmez.